رفتن به محتوای اصلی
مقاله تخصصی

توان راکتیو اینورتر خورشیدی؛ کنترل ضریب توان و Volt-VAR

اینورتر خورشیدی چگونه توان راکتیو تولید یا جذب می‌کند؟ محدودیت منحنی P–Q، ضریب توان، Volt-VAR و اثر آن بر ولتاژ PCC را بررسی می‌کنیم.

بازدید: ۳ تاریخ انتشار: ۷ دقیقه مطالعه دقیقه

توان اکتیو و توان راکتیو در اینورتر خورشیدی

اینورتر خورشیدی جریان DC آرایه را به برق AC سنکرون با شبکه تبدیل می‌کند. توان اکتیو P با واحد کیلووات، انرژی قابل تبدیل به کار و مصرف را توصیف می‌کند؛ توان راکتیو Q با واحد کیلووار در تبادل انرژی میدان‌های الکتریکی و مغناطیسی شبکه نقش دارد. توان ظاهری S با واحد کیلوولت‌آمپر ظرفیت کلی جریان و ولتاژ تجهیز را نشان می‌دهد. در حالت سینوسی متعادل می‌توان نوشت S² = P² + Q².
اینورتر هوشمند می‌تواند تحت شرایط مشخص، Q تزریق یا جذب کند و به کنترل ولتاژ نقطه اتصال کمک کند. این قابلیت با افزایش خودکار تولید انرژی خورشیدی یکسان نیست: تأمین Q از ظرفیت جریان نیمه‌رساناها و توان ظاهری نامی دستگاه استفاده می‌کند و ممکن است در اوج تولید نیازمند کاهش P باشد.

محدودیت منحنی قابلیت P–Q

اگر ظرفیت نامی اینورتر ۱۰۰ کیلوولت‌آمپر باشد، ترکیب P و Q نمی‌تواند بدون توجه به محدودیت‌های سازنده از دایره توان ظاهری فراتر برود. در مثال ساده، وقتی P = ۸۰ کیلووات است، قدرمطلق Q نظری حداکثر برابر √(100²−80²)=۶۰ کیلووار است. در عمل محدودیت جریان در ولتاژهای متفاوت، دما، برنامه کنترلی، نوع اتصال و مقررات شبکه می‌توانند حاشیه مجاز را کوچک‌تر کنند.
اگر در همان مثال P به ۹۵ کیلووات برسد، حد Q ساده حدود ۳۱٫۲ کیلووار می‌شود. بنابراین اینورتر با اولویت توان راکتیو ممکن است برای تولید Q بیشتر، توان اکتیو را کاهش دهد. اینورتر دارای ظرفیت kVA بزرگ‌تر نسبت به kW نامی می‌تواند در شرایط یکسان حاشیه واکنشی بیشتری داشته باشد.

ضریب توان چگونه تعریف می‌شود؟

برای موج‌های سینوسی متعادل، PF ≈ P/S است. با PF برابر ۰٫۹۵ و P برابر ۱۰۰ کیلووات، S مورد نیاز حدود ۱۰۵٫۳ کیلوولت‌آمپر می‌شود و Q تقریباً ۳۲٫۹ کیلووار خواهد بود. نشانه مثبت و منفی Q و عبارت‌های Lead/Lag ممکن است بر اساس قرارداد اندازه‌گیری و جهت توان متفاوت تفسیر شوند؛ هنگام تنظیم باید جهت تزریق و جذب را با تعریف سازنده و اپراتور شبکه تطبیق داد.
در شرایط اعوجاج هارمونیکی، توان راکتیو جابه‌جایی فاز و ضریب توان کل الزاماً با رابطه ساده زاویه فاز یکسان نیستند. بنابراین اندازه‌گیری PCC باید با کنتور مناسب و تعریف دقیق شاخص انجام شود.

حالت Constant Power Factor

در کنترل ضریب توان ثابت، اینورتر تلاش می‌کند نسبت P و S را در مقدار مشخص نگه دارد. با تغییر تابش و تغییر P، مقدار Q نیز تغییر می‌کند. این حالت برای الزامات عمومی ضریب توان ممکن است مناسب باشد، اما الزاماً بهترین پاسخ برای کاهش افزایش ولتاژ شبکه در میانه روز نیست؛ ممکن است در ولتاژ نزدیک نامی نیز تبادل راکتیو غیرضروری ایجاد کند.
انتخاب مقدار PF باید از مطالعه شبکه و قرارداد اتصال بیاید. تعیین ضریب توان ثابت ۰٫۹۵ برای همه پروژه‌ها بدون بررسی ظرفیت اینورتر و رفتار بار می‌تواند تلفات یا محدودیت تولید ایجاد کند.

حالت Constant Q و Watt-VAR

در حالت Constant Reactive Power، Setpoint مشخصی برای Q درخواست می‌شود و مبدل در حدود قابلیت خود آن را دنبال می‌کند. Watt-VAR رابطه Q را با P تعریف می‌کند؛ مثلاً در محدوده مشخصی از تولید اکتیو، مقدار جذب یا تزریق راکتیو با افزایش تولید تغییر می‌کند. این روش‌ها با Volt-VAR متفاوت‌اند، زیرا متغیر فرمان در یکی توان اکتیو و در دیگری ولتاژ اندازه‌گیری‌شده است.
تنظیم کنترل‌های مختلف به‌صورت هم‌زمان باید منطق اولویت و تداخل آن‌ها را روشن کند. یک فرمان Q از کنترلر مرکزی ممکن است با منحنی محلی Volt-VAR تداخل پیدا کند؛ اولویت فرمان، حالت Fail-Safe و کیفیت ارتباط باید پیش از راه‌اندازی مشخص شود.

Volt-VAR چگونه کار می‌کند؟

در Volt-VAR، مقدار Q بر اساس ولتاژ اندازه‌گیری‌شده در نقطه تعریف‌شده تعیین می‌شود. معمولاً در ولتاژ پایین، تزریق توان راکتیو و در ولتاژ بالا جذب آن برای کمک به تنظیم ولتاژ استفاده می‌شود؛ اما قرارداد علامت و شکل منحنی باید با مشخصات کنترلر تطبیق یابد. میان دو آستانه نزدیک ولتاژ نامی ممکن است Deadband تعریف شود تا کنترلر از تغییرات مکرر و بی‌فایده جلوگیری کند.
برای نمونه، یک منحنی فرضی نقاط ۰٫۹۲، ۰٫۹۸، ۱٫۰۲ و ۱٫۰۸ پریونیت دارد: در زیر ۰٫۹۲ درخواست حداکثر تزریق Q، بین ۰٫۹۸ تا ۱٫۰۲ مقدار صفر و بالای ۱٫۰۸ درخواست جذب Q ایجاد می‌شود؛ میان نقاط، درون‌یابی خطی انجام می‌شود. این نقاط صرفاً مثال آموزشی‌اند و تنظیم مجاز برای هیچ سایت واقعی محسوب نمی‌شوند.

مثال عملی یک اینورتر ۲۵۰ کیلوولت‌آمپر

فرض کنیم یک اینورتر ۲۵۰ kVA در یک ظهر آفتابی ۲۴۰ kW تولید می‌کند. اگر کنترل Volt-VAR درخواست جذب ۱۰۰ kVAr بدهد، ترکیب نظری √(240²+100²) تقریباً ۲۶۰ kVA است و از ظرفیت فرضی فراتر می‌رود. با اولویت Q، حداکثر P نظری در این نقطه √(250²−100²) برابر ۲۲۹٫۱ kW است؛ بنابراین ممکن است حدود ۱۰٫۹ kW از توان اکتیو محدود شود. با اولویت P، مقدار Q قابل ارائه در همان P برابر √(250²−240²)، یعنی حدود ۷۰ kVAr خواهد بود.
نتیجه واقعی با محدودیت جریان، حداقل ولتاژ، قابلیت سازنده، شرایط حرارتی و تصمیم کنترلر مرکزی فرق می‌کند. همچنین Q در ترمینال اینورتر با Q در PCC الزاماً یکسان نیست، زیرا ترانس و کابل خود توان راکتیو مصرف یا تولید می‌کنند.

اندازه‌گیری در نقطه اتصال و اثر امپدانس شبکه

مقدار ولتاژ PCC به امپدانس شبکه و جریان اکتیو و راکتیو وابسته است. اثر Q روی ولتاژ در شبکه‌های با نسبت R/X متفاوت یکسان نیست؛ در برخی فیدرهای فشارضعیف با مقاومت نسبتاً بالا، کاهش توان اکتیو یا تغییرات P می‌تواند اثر بیشتری بر ولتاژ داشته باشد. بنابراین فقط فعال‌کردن Volt-VAR برای حل هر اضافه‌ولتاژی کافی نیست.
در مطالعات باید مشخص شود Setpoint برای ترمینال اینورتر، سمت LV ترانس یا PCC اعمال می‌شود. کنترلر نیروگاه ممکن است با تجمیع چند اینورتر و بازخورد اندازه‌گیری PCC، فرمان Q را بین واحدها تقسیم کند. تأخیر ارتباط و پاسخ سریع چند کنترلر می‌تواند نوسان ایجاد کند؛ تنظیم Deadband و زمان پاسخ باید مدل‌سازی و آزمون شود.

Volt-VAR و Volt-Watt چه تفاوتی دارند؟

Volt-VAR از Q برای تنظیم ولتاژ استفاده می‌کند؛ Volt-Watt در شرایط تعریف‌شده، توان اکتیو مجاز را با افزایش ولتاژ کاهش می‌دهد. هر دو ابزار تنظیم ولتاژ هستند اما اثر آن‌ها بر تولید و توان راکتیو متفاوت است. استفاده هم‌زمان نیازمند تقدم فرمان‌ها و بررسی محدودیت S است. IEEE 1547-2018 برای رده‌های عملکرد عادی، الزامات قابلیت کنترل پیشرفته را مطرح می‌کند ولی فعال‌سازی و نقاط عملیاتی به تصمیم اپراتور شبکه وابسته‌اند.

جدول مقایسه مدهای اصلی

مد کنترل ورودی اصلی خروجی کاربرد متداول
Constant PF توان اکتیو و PF هدف Q متناسب با P رعایت ضریب توان
Constant Q فرمان Q Q هدف در حدود مجاز کنترل مرکزی توان راکتیو
Watt-VAR P Q بر اساس منحنی P–Q راهبرد وابسته به تولید
Volt-VAR ولتاژ Q بر اساس منحنی V–Q پشتیبانی تنظیم ولتاژ
Volt-Watt ولتاژ محدودیت توان اکتیو کنترل افزایش ولتاژ

آزمون، ثبت داده و پذیرش

آزمون باید منحنی فرمان، نقاط شکست، Deadband، زمان پاسخ، دقت اندازه‌گیری و اولویت P/Q را با مستندات کنترلر مقایسه کند. نمودارهای P، Q، S، V در نقطه اتصال، جریان سه فاز و آلارم محدودیت جریان باید هم‌زمان ثبت شوند. در صورت وجود چند اینورتر، پاسخ کل نیروگاه و افت یا تولید راکتیو ترانس نیز بررسی می‌شود.
در پروژه‌هایی که امکان تغییر Setpoint از راه‌دور وجود دارد، مجوز دسترسی، ثبت تغییر و محدودیت مهندسی ضروری است. تنظیمات نهایی باید با مطالعه شبکه و تأیید بهره‌بردار هماهنگ باشد؛ مقادیر آموزشی در اینترنت جایگزین طرح کنترل مصوب نیستند.

جمع‌بندی

توان راکتیو قابلیتی مهم برای پشتیبانی شبکه است، اما رایگان و نامحدود نیست. اینورتر هنگام تولید P و Q باید در محدوده جریان و ظرفیت kVA خود بماند. موفقیت Volt-VAR با محاسبات P–Q، مکان واقعی اندازه‌گیری، تنظیم هماهنگ چند واحد و ارزیابی اثر روی ولتاژ PCC مشخص می‌شود؛ صرف فعال‌شدن گزینه در منوی اینورتر نشانه بهبود شبکه نیست.

منابع

  1. NREL Impact of IEEE 1547 on Smart Inverters — NREL
  2. EPRI Calculation of Smart Inverter Function — EPRI
  3. NREL Advanced Inverter Functions and Impacts — NREL

دیدگاه‌ها

0 دیدگاه تأییدشده

به این مطلب امتیاز دهید

هنوز امتیازی ثبت نشده است.

امتیاز خود را انتخاب کنید

هنوز دیدگاه ای ثبت نشده است.